Nasza odpowiedź na raport Klubu Jagiellońskiego „Ucieczka ze szkoły”
Z uwagą zapoznaliśmy się z publikacją Klubu Jagiellońskiego pt. „Ucieczka ze szkoły”. Jakie są nasze główne wnioski z lektury?
Po pierwsze, trafnym obserwacjom i propozycjom dotyczącym oświaty towarzyszą liczne uproszczenia i wybiórcze podejście do danych, które sprawiają, że skomplikowane zagadnienia wydają się mniej wymagające, a odpowiedzi na trudne pytania – oczywiste. Jeśli uzupełnimy brakujące dane i przedstawimy różne perspektywy, rzeczywistość okaże się znacznie bardziej złożona, a przez to prawdopodobnie mniej atrakcyjna dla wielu odbiorców.
Po drugie, raport wskazuje na deficyty samorządowej oświaty, upatrując w nich przyczyny poszukiwania przez rodziców alternatyw. Kiedy jednak przychodzi do rozwiązań, autorzy koncentrują się głównie na oświacie niepublicznej. Trudno oczekiwać poprawy, gdy w przypadku gorączki zbija się termometr zamiast podjąć leczenie.
Po trzecie wreszcie, od raportu można oczekiwać neutralnego języka. Raport został natomiast ubarwiony terminami i zwrotami, które wprowadzają dramaturgię i budują u odbiorców określone, negatywne nastawienie. Taki styl sprzyja polaryzacji, która być może zapewnia większy ruch w mediach społecznościowych, ale na pewno utrudnia dyskusję opartą na rzeczowych argumentach.
Poniżej dzielimy się naszymi spostrzeżeniami, dotyczącymi kluczowych aspektów raportu.
Wartościowe propozycje
Na kolejnych stronach publikacji dostrzegamy kilka trafnych diagnoz i pomysłów.
Doceniamy troskę autorów o polską oświatę i zgadzamy się, że wzrost zainteresowania szkołami niepublicznymi, korepetycjami i zajęciami dodatkowymi jest w dużej mierze efektem rozczarowania szkołą samorządową oraz spadku zaufania do systemu edukacji i jego twórców. Pozytywnie oceniamy postulat wyłączenia szkoły z cyklu wyborczego, propozycję powołania eksperckiej Komisji Edukacji Narodowej i proponowaną zasadę obejmowania zmianami programowymi wyłącznie roczników rozpoczynających dany typ szkoły. Popieramy też postulat wzmacniania autonomii nauczyciela i prestiżu zawodu.
W wielu innych przypadkach trudno nam się jednak zgodzić z autorami – zarówno z treścią, jak i z formą ich wypowiedzi.
Wartościujący język
Na wstępie zwracamy uwagę, że autorzy raportu niejednokrotnie posługują się terminami, które nie są neutralne. Wprowadzają dramaturgię, wzbudzając w czytelnikach lęk i negatywne nastawienie. Wartościujące, niekiedy wręcz tabloidowe sformułowania – patologie, szara strefa, choroba oświaty, bananowe dzieci – sprawiają, że publikacja ma w wielu miejscach charakter bardziej publicystyczny niż analityczny i buduje negatywne nastawienie do niepublicznej oświaty.
Uważamy, że raport napisany takim językiem utrudnia dyskusję opartą na rzeczowych argumentach. Użycie wspomnianych wcześniej zwrotów nie sprzyja merytorycznej debacie o edukacji, a jedynie wzbudzeniu negatywnych emocji i polaryzacji.
Clickbaitowy tytuł
Już na początku czytelnikowi rzuca się w oczy dramatyczny tytuł: „Ucieczka ze szkoły”. Po lekturze całej publikacji uważamy, że nie jest on adekwatny do opisywanych w niej zjawisk.
Wbrew temu co sugeruje tytuł, odsetek uczniów w niepublicznej oświacie rośnie w ostatnich latach powoli, a sam wzrost wyhamowuje. Nawet autorzy w treści raportu przyznają, że „same liczby nie brzmią alarmująco”.
W przypadku szkół podstawowych odsetek uczniów szkół niepublicznych wynosił w ostatnich pięciu latach kolejno: 5,24% (2021/22), 5,55% (2022/23), 5,85% (2023/24), 5,85% (2024/25) i 6,04% (2025/26). To wzrost o 0,8 p.p. w ciągu pięciu lat, średnio o 0,2 p.p. rocznie. W roku 2024/25 odsetek ten w ogóle nie wzrósł. Blisko 94% uczniów szkół podstawowych nadal uczy się w szkołach publicznych.
W przypadku szkół ponadpodstawowych zjawiskiem, które zaciemnia obraz jest wzrost odsetka uczniów korzystających z edukacji domowej, a zwłaszcza jednej, największej platformy. Jest ona uwzględniana w statystykach oświaty niepublicznej, choć z tradycyjnymi szkołami niepublicznymi łączy ją głównie fakt, że organ prowadzący nie jest podmiotem publicznym.
Między rokiem szkolnym 2021/22 a 2025/26 odsetek uczniów niepublicznych szkół ponadpodstawowych wzrósł z 7,68% do 10,86%. Po wyłączeniu szkół prowadzonych przez Szkołę w Chmurze wzrost byłby wyraźnie mniejszy: z 7,67% do 9,72%. Oznacza to, że ok. jedna trzecia całego wzrostu przypada na jeden podmiot. Jeszcze wyraźniej widać to w liceach ogólnokształcących, gdzie udział szkół niepublicznych jest – jak podkreślają autorzy – najwyższy. Tam blisko połowa wzrostu odsetka uczniów szkół niepublicznych (z 8,85% do 13,80%) wynika z działalności Szkoły w Chmurze, która w roku 2025/26 skupiała ok. 21 tys. licealistów, czyli co piątego ucznia niepublicznego liceum. Gdy w ostatnim roku liczba jej uczniów spadła, wzrost odsetka uczniów niepublicznych liceów niemal się zatrzymał (+0,13 p.p.), a w całych szkołach ponadpodstawowych wyraźnie wyhamował (+0,3 p.p. wobec ok. 1 p.p. rok wcześniej).
Mylenie przyczyny ze skutkiem
To prawda, że w publikacji jest mowa o deficytach szkoły samorządowej. To prawda, że autorzy mówią o nich jako o przyczynie poszukiwania przez rodziców alternatyw – równocześnie jednak wydają się mylić przyczynę ze skutkiem, określając „prawdopodobnie największym problemem” oświaty nie wspomniane słabości samorządowych placówek, ale sam fakt odpływu uczniów. W rezultacie, proponują rozwiązania nakierowane głównie na skutek.
Wzmocnienie szkół samorządowych – tak by ich oferta była bardziej atrakcyjna i by częściej były szkołami z wyboru – zostało w publikacji potraktowane po macoszemu. Znacznie więcej energii poświęcono ograniczaniu alternatyw, z których dzisiaj korzystają rodzice, przy milczącym i naszym zdaniem błędnym założeniu, że to poprawi kondycję polskiej oświaty.
Cel w postaci ochrony szkolnictwa publicznego nie może być formułowany w oderwaniu od jakości edukacji. Autorzy wydają się ten pogląd podzielać, bo określają mianem publicznego dobra „wspólną edukację na najwyższym poziomie”, a nie jakąkolwiek wspólną edukację. Równocześnie jednak postulują daleko idące zmiany w finansowaniu szkół niepublicznych, które z dużym prawdopodobieństwem zmniejszą różnorodność w oświacie, w efekcie ograniczając konkurencję stymulującą innowacje. Takie rozwiązanie nie sprzyja ani jakości oferty, ani satysfakcji rodziców, dlatego oceniamy je bardzo krytycznie.
Bez rozwiązania problemów oświaty samorządowej, rodzice będą nadal poszukiwać innych rozwiązań, tak jak to robią obecnie. Najlepszym tego dowodem jest popularność korepetycji, o których autorzy piszą znacznie mniej niż choćby o szkolnictwie niepublicznym.
Błędne przypisanie motywacji i marginalizacja indywidualnych potrzeb
Autorzy publikacji bardzo powierzchownie podchodzą do kwestii motywacji rodziców i realnych powodów, dla których wybierają oni szkoły inne niż samorządowe lub inwestują środki w dodatkowe zajęcia dla swoich dzieci. Trywializują przy tym ich wybory, przypisując im bezpodstawnie różne motywacje – np. precyzyjne planowanie ścieżki kariery, którą kroczą ich dzieci – opisując je przy tym w taki sposób, jakby chodziło o powszechne zjawiska.
Jednocześnie ignorują szereg przesłanek wskazujących, że konkretny wybór nie jest kwestią kaprysu, ale wynikiem realnej, uzasadnionej potrzeby – wynikającej choćby z braku wystarczającej liczby szkół samorządowych w dużych miastach, przepełnienia istniejących placówek, dwuzmianowości, pogłębiających się problemów kadrowych czy braku poczucia bezpieczeństwa u dzieci.
Trudno oprzeć się wrażeniu, że oświata jest traktowana w raporcie jak samotna wyspa. Tymczasem jest ona częścią systemu naczyń połączonych i nie możemy jej rozpatrywać w izolacji, z pominięciem kontekstu społecznego i konkretnych wyzwań, z którymi mierzą się Polacy.
Warto w tym kontekście wspomnieć o szkole z podwarszawskiego Józefosławia, gdzie w roku szkolnym 2025/2026 było ponad 90 oddziałów, choć powinno ich być ok. 50[1]. Warto wziąć pod lupę wiele innych miejsc w Polsce – zwłaszcza dynamicznie rozwijających się dzielnic w największych aglomeracjach – w których zgodzie samorządu na budowę nowych osiedli nie towarzyszyły inwestycje w infrastrukturę edukacyjną. To przykładowe procesy, których nie powinno się ignorować w dyskusji o zjawiskach zachodzących w oświacie, a jednak zostały w raporcie pominięte.
Wybiórcze podejście do danych
Wątpliwości budzi sposób, w jaki autorzy posłużyli się niektórymi statystykami i wynikami badań uzasadniających ich tezy.
Jeden z przykładów dotyczy odsetka młodzieży w szkołach niepublicznych w Wilanowie (41%), prezentowanego w publikacji w kontekście odpływu ze szkół publicznych, powiązanego zdaniem autorów ze statusem finansowym rodziców uczniów. Informacja na temat odsetka dzieci w wilanowskich szkołach niepublicznych pochodzi z artykułu Gazety Wyborczej. W tym samym artykule wiceburmistrz dzielnicy wskazuje, że dzielnica jest wciąż w budowie – i że to jedna z przyczyn popularności niepublicznej edukacji. W publikacji Klubu Jagiellońskiego nie ma jednak wzmianki o tym, że na Wilanowie rozwój samorządowej infrastruktury szkolnej od początku nie nadążał za inwestycjami mieszkaniowymi. Trudno mówić o odpływie ze szkół, których nie było.
Kolejny przykład to fragment raportu dotyczący wzrostu luki finansowej między wydatkami a dochodami oświatowymi samorządów. Autorzy przytaczają dane Krajowej Rady RIO, z których wynika, że wspomniana luka znacząco wzrosła – z poziomu ok. 26,5 mld zł w 2018 r. do ok. 47,8 mld zł w 2024 r. W publikacji Klubu Jagiellońskiego uwzględnione zostały tylko takie, nominalne wartości. Pominięte zostały z kolei wartości względne, które pokazują, że w ujęciu procentowym udział dochodów oświatowych w wydatkach samorządów na oświatę utrzymywał się w kolejnych latach na zbliżonym poziomie (2018 – 65,2%, 2019 – 65,3%, 2020 – 65,4%, 2021 – 63,1%, 2022 – 61,4%, 2023 – 62,1%, 2024 – 68,1%).
W raporcie zacytowano też publikację Balla, dotyczącą reformy oświaty w Anglii i Walii z 1988 r., która zwiększyła swobodę wyboru szkoły przez rodziców i wprowadziła mechanizmy konkurencji między placówkami. Autorzy piszą, że Ball „wykazał, iż wybór szkoły otwiera kolejną ścieżkę uprzywilejowania dzieci z rodzin o wyższym kapitale kulturowym” – tymczasem jego publikacja miała charakter przede wszystkim teoretyczny i nie dostarczała empirycznego dowodu na występowanie takiego mechanizmu. Autorzy nie wspominają ponadto o późniejszych badaniach Stephena Gorarda, prowadzonych m.in. z Johnem Fitzem i Chrisem Taylorem[2], które nie potwierdzały przewidywanego wzrostu segregacji społecznej, ani o sporach naukowych dotyczących interpretacji wyników badań.
Ogólnikowość propozycji dotyczących naprawy szkoły samorządowej
O ile propozycje dotyczące zmian w funkcjonowaniu szkół niesamorządowych są bardzo konkretne, o tyle już pomysły na naprawę systemu i zwłaszcza samorządowych szkół cechuje daleko posunięta ogólnikowość, a niekiedy życzeniowe myślenie.
Uwidacznia się ono zwłaszcza w takich propozycjach dotyczących nauczycieli: „Zaczynając od podstaw przebudować należałoby system nauczania przyszłych pedagogów. Kierunki pedagogiczne powinny być jednymi z najbardziej prestiżowych, prowadzonymi przez wybrane uczelnie wyższe z ograniczoną liczbą miejsc. (…) Za dobrze wyszkolonymi pedagogami pójść powinna zmiana wynagrodzeń, a być może całego systemu pracy w zawodzie.”
Ani w tym ani w kolejnych fragmentach autorzy nie wyjaśniają, w jaki sposób kierunki nauczycielskie miałyby zyskać większy prestiż. Jeśli pomysł polega na ograniczeniu liczby miejsc i uczelni prowadzących te kierunki, to trudno uznać, że wspomniane zabiegi zwiększą zainteresowanie zawodem nauczyciela i zapewnią wzrost jego prestiżu – zwłaszcza jeśli poprawa warunków płacy i pracy będzie na tym etapie jedynie obietnicą na przyszłość.
Główne tezy bardziej wyraziste niż treść publikacji
Główne tezy to szczególnie istotna część raportu, ponieważ w czasach, w których ludzie czytają coraz mniej, wielu odbiorców może ograniczyć się do poznania wyłącznie tych tez.
Zbiór głównych tez powinien być zatem syntetycznym ujęciem treści publikacji. W tym przypadku niektóre zagadnienia zostały jednak opisane inaczej niż w samym raporcie. Na uwagę zasługuje zwłaszcza fragment, zgodnie z którym „uczeń szkoły niepublicznej jest dla budżetu wart dokładnie tyle samo, co uczeń szkoły samorządowej”.
Takie ujęcie nie jest błędne, ale może wprowadzać w błąd, bo kojarzy się z jednakowym finansowaniem ze środków publicznych. A finansowanie nie jest jednakowe, o czym zresztą łatwo się przekonać w dalszej części raportu (s. 29), gdzie autorzy piszą o dodatkowym finansowaniu, jakie szkoły samorządowe otrzymują z budżetów jednostek samorządu terytorialnego.
Podsumowanie
Jako Koalicja 70.3 jesteśmy gotowi do dyskusji o wyzwaniach stojących przed polską oświatą i rozwiązaniach, które pozwolą lepiej odpowiadać na potrzeby uczniów i rodziców. Dostrzegamy kwestie wymagające wspólnej refleksji i doceniamy propozycje autorów raportu, które mogą przyczynić się do ich rozwiązania.
Warunkiem rzeczowej dyskusji jest jednak rzetelna diagnoza oraz język, który sprzyja wymianie argumentów i nie buduje uprzedzeń. W obu tych obszarach publikacja Klubu Jagiellońskiego budzi nasze istotne zastrzeżenia. Wybiórcza prezentacja danych, pomijanie ważnych okoliczności i odmiennych wyników badań utrudniają ocenę opisywanych zjawisk. Z kolei wartościujące sformułowania wzmacniają negatywne nastawienie do oświaty niepublicznej, zamiast pomagać w zrozumieniu jej roli i powodów, dla których jest wybierana przez rodziców.
Trafne obserwacje i wartościowe propozycje zawarte w raporcie zasługują na rozmowę. Aby jednak publikacja mogła stanowić solidną podstawę do dyskusji o zmianach w oświacie, wymaga uzupełnienia obrazu sytuacji i lepszego uzasadnienia formułowanych ocen. Dopiero z uwzględnieniem złożoności opisywanych zjawisk i rzeczywistych potrzeb rodzin możemy szukać rozwiązań, które poprawią jakość edukacji, przy zachowaniu prawa rodziców do wyboru szkoły.
[1] https://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/7,54420,32534606,szkola-juz-pracuje-na-trzy-zmiany-a-musi-pomiescic-jeszcze.html
[2] Stephen Gorard, John Fitz, Chris Taylor (2001), School Choice Impacts: What Do We Know?, „Educational Researcher”, vol. 30, nr 7, s. 18–23Choice Impacts: What Do We Know?, „Educational Researcher”, vol. 30, nr 7, s. 18–23